وبا یک عفونت حاد روده ای ناشی از باکتری «ویبریو کلرا» است. این بیماری دوره پنهانی یاکمون (فاصله زمانی میان آلودگی به میکروب و ظهور علایم) کوتاهی دارد که از یک تا پنج روز متغیر است. باکتری وبا یک سم روده ای تولید می کند که باعث اسهال آبکی، حجیم و بی درد می شود و به سرعت در صورت عدم درمان باعث کم آبی و مرگ می شود. در اغلب بیماران استفراغ هم رخ می دهد.اغلب افرادی که با میکروب وبا آلوده می شوند بی علامت هستند یا علایم خفیفی نشان می دهند. هنگامی که بیماری رخ می دهد بیش از ۹۰ درصد موارد شدت ملایم تا متوسطی دارد و تمیز دادن آن با سایر انواع اسهال حاد مشکل است. در کمتر از ۱۰ درصد بیماران علایم شاخص وبا با علایم متوسط یا شدید کم آبی رخ می دهد.

● سابقه همه گیری های وبا
آن نوع از میکروب وبا که هفتمین همه گیری جهانی وبا در حال حاضر جریان دارد به نام ویبریو کلرای O۱، بیوتیپ التور نامیده می شود. همه گیری جهانی وبای فصلی از سال ۱۹۶۱ آغاز شد. هنگامی که این نوع میکروب وبا برای اولین بار در یک همه گیری وبا در سلبس اندونزی پدیدار شد، بیماری پس از آن به سرعت به کشورهای آسیای شرقی گسترش یافت و در سال ۱۹۶۳ به بنگلادش، در سال ۱۹۶۴ به هند، در سال ۱۹۶۵ و ۱۹۶۶ به شوروی، عراق و ایران رسید.
وبا در سال ۱۹۷۰ آفریقای غربی را مورد حمله قرار داد، محلی که بیش از ۱۰۰ سال بود که وبا در آن رخ نداده بود، بیماری به سرعت به تعدادی از کشورهای آفریقایی گسترش یافت و در اغلب نقاط این قاره شکل محلی (آندمیک) به خود گرفت. وبا در سال ۱۹۹۱ آمریکای جنوبی را فرا گرفت، این منطقه نیز بیش از یک قرن بود که عاری از وبا بود. بیماری در طول یک سال به ۱۱ کشور گسترش یافت و نهایتاً تمام این قاره را فرا گرفت. تا سال ۱۹۹۲ تنها میکروب وبای گروه سرمی O۱ باعث همه گیری های وبا می شد، انواع دیگر میکروب تنها در موارد تک گیر و پراکنده دیده می شوند. اما از انتهای سال ۱۹۹۲ شیوع وسیع وبا در بنگلادش و هند آغاز شد که توسط یک گروه سرمی تا آن موقع ناشناخته میکروب وبا _ که O۱۳۹ یا میکروب بنگال نامیده شد. در حال حاضر این نوع جدید میکروب در ۱۱ کشور آفریقای شرقی یافت شده است.

● انتقال
وبا توسط آب و غذای آلوده منتقل می شود، شیوع ناگهانی و وسیع وبا معمولاً ناشی از آلودگی منابع آب است. وبا تنها در موارد نادری به صورت شخص به شخص منتقل می شود. در مناطقی که بیماری به صورت بومی شیوع بالایی دارد، معمولاً کودکان کم سن به آن مبتلا هستند، البته نوزادانی که شیر می خورند ندرتاً مبتلا می شوند.میکروب وبا اغلب در محیط های آبی یافت می شود. بخشی از فلور نرمال میکروبی نهرها است و اغلب با افزایش رشد جلبک ها (پلانکتون) که تحت تاثیر درجه حرارت آب قرار دارد همراهی دارد. انسان ها نیز منابع شکل بیماری زای ویبریو کلرا هستند.
● درمان
هنگامی که وبا در اجتماعی که برای مقابله با آن آماده نیستند رخ می دهد میزان مرگ ومیر در میان مبتلایان ممکن است تا ۵۰ درصد برسد _ که معمولاً به خاطر نبود تسهیلات درمانی است یا اینکه درمان دیرتر از زمانی تجویز می شود که بتواند موثر واقع شود. بر عکس در صورتی در کشورهایی که برنامه مستقر کنترل بیماری های اسهالی وجود دارد و پاسخی سازمان یافته به شیوع بیماری داده می شود میزان مرگ ومیر در مبتلایان به کمتر از یک درصد خواهد رسید.اغلب موارد اسهال ناشی از میکروب وبا را می توان با محلول ORS (محلول خوراکی جایگزینی آب و املاح) درمان کرد. در طول یک همه گیری وبا ۸۰ تا ۹۰ درصد بیماران را می توان تنها با ORS درمان کرد و تنها معدودی از بیماران که دچار کم آبی شدید هستند نیاز به تزریق سرم داخل وریدی دارند.
در موارد شدید وبا تجویز آنتی بیوتیک موثر می تواند حجم و مدت اسهال و نیز دوره زمانی دفع میکروب در مدفوع را کاهش دهد. تتراسیکلین داروی انتخابی برای وبا است اما به طور فزاینده ای مقاومت نسبت به آن مشاهده می شود. سایر آنتی بیوتیک هایی که بر روی میکروب وبا موثرند (در صورتی که میکروب حساس باقی مانده باشد) شامل کوتریموکسازول، اریترومایسین، داکسی سایکلین، کلرفنیرامین و فورازولیدون می شوند.
● کنترل همه گیری و اقدامات پیشگیری
هنگامی که وبا در اجتماعی ظاهر می شود انجام سه اقدام ضروری است:
۱) دفع بهداشتی فضولات انسانی
۲) فراهم آوری کافی آب آشامیدنی سالم
۳) بهداشت مناسب مواد غذایی.
اقدامات موثر برای بهداشت مواد غذایی شامل این موارد می شود: پختن کامل مواد غذایی و خوردن آنها در حالی که هنوز داغ هستند؛ پیشگیری از آلودگی مواد غذایی پخته شده از طریق تماس آنها با مواد غذایی خام و نیز آب و یخ، سطوح آلوده یا مگس ها، اجتناب از خوردن سبزیجات و میوه جات خام مگر در صورتی که ابتدا پوست کنده شده باشند، شستن دست ها پس از اجابت مزاج و به خصوص پیش از تماس با غذا یا آب آشامیدنی به همان اندازه مهم محسوب می شود.درمان کلی افراد با آنتی بیوتیک یا «آنتی بیوتیک درمانی جمعی برای پیشگیری» هیچ اثری در جلوگیری از گسترش بیماری ندارد، همچنین محدود کردن مسافرت و تجارت بین کشورها یا مناطق مختلف یک کشور نیز نمی تواند از همه گیری بیماری جلوگیری کند. البته استقرار پایگاه های بهداشتی در مرزها برای انجام اقدامات کنترلی و نیز همکاری میان موسسات و کشورها می تواند به مقابله با وبا کمک کند.در برخی از کشورها در حال حاضر مقادیر محدودی واکسن خوراکی وبا وجود دارد که می تواند برای چند ماه در مقابل وبای ناشی از ویبریوکلرای O۱ محافظت ایجاد کند. این واکسن ها می تواند برای افرادی که به مناطق با شیوع بالا مسافرت می کنند مفید باشد، اما واکسیناسیون در مقیاس گسترده توصیه نمی شود.
علت آن است که استفاده از واکسن برای پیشگیری یا کنترل شیوع وبا ممکن است حس کاذب امنیت در افراد واکسینه شده و مقامات بهداشتی ایجاد کند و باعث نادیده گرفتن اقدامات موثرتر بهداشتی شود.مجمع عمومی سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۷۳ داشتن مدرک واکسیناسیون وبا را از مقررات بهداشتی بین المللی حذف کرد. بنابراین در حال حاضر هیچ کشوری از افراد ورودی به آن کشور تقاضای مدرک واکسیناسیون وبا نمی کند.
● برخی نکات مهم
▪ میکروب وبا می تواند در مواد غذایی مختلف در درجه حرارت های معمول محیطی حداکثر تا ۵ روز زنده بماند و در صورتی که درجه حرارت بین ۵ تا ۱۰ درجه سانتی گراد باشد تا ۱۰ روز زنده می ماند. میکروب وبا در صورت یخ زدگی زنده باقی می ماند. با این حال درجه حرارت های پایین تکثیر این میکروب را کاهش می دهد و ممکن است میزان آلودگی را کاهش دهد.
▪ میکروب وبا به اسیدی بودن و خشک بودن محیط حساس است بنابراین موادغذایی که در ۴.۵ PH = یا کمتر تهیه می شوند یا خشک می شوند بی خطرند. تشعشع گاما و درجه حرارت بالای ۷۰ درجه سانتی گراد میکروب را از بین می برد و غذاهایی که تحت تاثیر این دو عامل قرار گرفته باشند، سالمند.
▪ غذاهایی که بیشترین خطر را دارند شامل غذاهای دریایی و سبزیجات هستند که ممکن است خام مصرف شوند.

خصوصیات عامل بیماریزا

باسیلهای گرم منفی بی‌هوازی اختیاری در گروهی که شامل خانواده ویبریوناسه است قرار دارند. از جنسهای مهم این خانواده ویبریو وآئروموناس می‌باشند. باکتریهای متعلق به جنس ویبریو خمیده بوده و اغلب غیر بیماریزا هستند. گونه مهم بیماریزا ویبریو کلرا (Vibrio Cholera) عامل بیماری وبا می‌باشد. این بیماری با اسهال آبکی و فراوان مشخص می‌شود. ویبریو کلرا در گرمای ۶۵ درجه سانتیگراد در مدت ۳۰ دقیقه کشته می‌شود و در آب جوش ظرف چند ثانیه از بین می‌رود. کلر با غلظت ۰٫۶ میلیگرم در لیتر ، این باکتری را از بین می‌برد.
علایم بالینیبیماری وبا دارای دو مرحله است.

مرحله تخلیه ای

بیمار ناگهان دچار اسهال آبکی ، پرفشار و بدون درد می‌شود و اندکی بعد استفراغ روی می‌دهد. در موارد شدید ممکن است حجم مدفوع از ۲۵۰ سی‌سی به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در ۲۴ ساعت بیشتر شود و بیمار تا ۴۰ بار در روز مدفوع داشته باشد. مدفوع در این بیمار ، فاقد صفرا و خون و خاکستری رنگ (نمای آب برنجی) و دارای بوی غیر زننده می‌باشد.

مرحله روی هم خوابیدگی عروق (کلاپس)

به زودی به علت کم شدن آب بدن ، بیمار وارد این مرحله می‌شود. با از دست دادن ۵ – ۳ درصد وزن طبیعی بدن ، تشنگی و با کاهش ۸ – ۵ درصد وزن بدن ، ضعف و سرگیجه دیده می‌شود. کاهش بیش از ۱۰ درصد وزن بدن ، منجر به ترشح کم ادرار و گاهی قطع کامل ادرار ، نبض ضعیف ، چشمهای گود رفته ، پوست چروکیده ، شکم فرورفته ، گرفتگی عضلانی به علت اختلالات در میزان الکترولیتهای بدن و در شیر خواران فرورفتگی ملاج و در نهایت خواب آلودگی و مرگ می‌شود.

 

راههای انتقال

تماس مستقیم

این بیماری به ندرت از طریق دستهای آلوده ، تماس با مواد مدفوعی و استفراغ بیماران ، ملحفه و لوازم آلوده منتقل می‌شود.

تماس غیر مستقیم

از طریق آب آلوده به مدفوع انسان ، منابع آب حفاظت نشده ، غذای آلوده ، سبزیجات و میوه‌های آلوده و یا شسته شده با آب آلوده ، شیر آلوده و بستنی تهیه شده از منابع غیر مطمئن.

مخزن و منبع بیماری

انسان تنها مخزن وبا است که به صورت بیمار یا حامل است و منبع بیماری ، اسهال و استفراغ بیماران و حاملان بیماری می‌باشد.

دوره کمون

دوره کمون این بیماری ممکن است خیلی کوتاه بوده و بستگی به مقدارباکتری وارد شده به بدن فرد دارد. متوسط دوره کمون ۳ – ۲ روز و از چند ساعت تا چند روز گزارش شده است.

دوره واگیری

تا زمانی که بیمار در مدفوع خود ویبریو کلرا دفع نماید، می‌تواند برای محیط آلوده کننده باشد. افرادی که عفونت مزمن کیسه صفرا دارند می‌توانند به عنوان حاملین به ظاهر سالم در انتشار بیماری دخالت کنند. در این افراد ممکن است بطور متناوب کشت مدفوع مثبت شود. دادن آنتی بیوتیک مناسب در کوتاه کردن این دوره می‌تواند نقش داشته باشد.

 

عوامل مربوط به میزبان

سن و جنس شیوع

بیماری در هر دو جنس و در همه سنین دیده می‌شود. در مناطق بومی کودکان نسبت به بزرگترها بیشتر مبتلا می‌شوند. ولی در کودکان زیر ۲ سال به علت ایمنی اکتسابی از شیر مادر ، کمتر از بچه‌های بزرگتر است.

اسیدیته معده

بیماریها یا داروهای کاهنده اسید معده ، ابتلا به بیماری وبا را افزایش می‌دهد.

ایمنی زایی

یک بار ابتلا به بیماری ، ایمنی طبیعی دائمی ایجاد می‌نماید.

گروههای خونی

افراد با گروه خونی O بیشترین ابتلا به بیماری وبا و افراد با گروه خونی AB کمترین خطر ابتلا را دارا هستند.

درمان

سازمان بهداشت جهانی ، مصرف ترکیب مایع درمانی خوراکی ors را توصیه کرده است. مصرف ors حتی در شیر خواران بدون خطر است به شرط این که با مصرف شیر مادر یا آب همراه باشد.

راههای پیشگیری

• چون بیماری بیشتر از طریق آب آلوده شیوع می‌یابد، سعی کنیم برای نوشیدن آب ، شستشوی ظروف ، خوردن سبزیجات از آب لوله کشی کلردار استفاده کنیم. در غیر این صورت آب را بجوشانیم و پس از سرد شدن مصرف کنیم.
• سبزیجات و میوه‌ها را قبل از مصرف با محلول پرکلرین گندزدایی و پس از شستن با آب سالم مصرف کنیم.
• از خوردن ماهی خام یا کم پخته که از آب آلوده گرفته شده، اجتناب کنیم.
• به دیگران توصیه کنیم از شنا کردن در استخرهای عمومی و از خوردن آبمیوه و ساندویچ یا هر غذایی که احتمال داده می شود آلوده باشد، جدا خودداری کنند.

روش ضد عفونی کردن میوه جات و سبزیجات :

یک قاشق چای خوری ( ۲گرم ) پودر پرکلرین را در ده لیتر آب حل کرده و سبزی و میوه ها را که قبلا شسته اید در آن قرار دهید و پس از۱۵ الی ۲۰ دقیقه مجددا آبکشی کنید .

ORS :

محتوی بسته های ORS را در یک لیتر آب آشامیدنی حل کنید. این محلول باید همه روزه به صورت تازه فراهم و در مدت ۲۴ ساعت مصرف شود و محلول نباید جوشانده شود .

در مکانهایی که دسترسی به ORS مقدور نیست مخلوط ساده ای از نمک طعام ۵ گرم و شکر ۲۰ گرم در یک لیتر آب آشامیدنی حل شده را می توان تا بدست آوردن ORS مصرف کرد .

گفتنی است کشف ORS پیشرفت عمده و علمی در مبارزه با وبا و دیگر بیماریهای اسهالی بوده است